જ્યારે નાણાકીય સુરક્ષા અને નિશ્ચિત રિટર્નની વાત આવે છે, ત્યારે ભારતીય રોકાણકારો માટે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) અને રિકરિંગ ડિપોઝિટ (RD) સૌથી લોકપ્રિય અને ભરોસાપાત્ર વિકલ્પો છે. જો તમે શેરબજારના જોખમ વિના તમારા નાણાં વધારવા માંગતા હો, તો આ બંને સાધનોની પૂરી માહિતી હોવી ખૂબ જરૂરી છે.
ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) શું છે?
ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ એ એક એવી બેંક સ્કીમ છે જેમાં તમે એક જ વારમાં એક નિશ્ચિત રકમ (Lump sum) ચોક્કસ સમયગાળા માટે જમા કરાવો છો.
- રોકાણની રીત: તમે તમારી બચતમાંથી 7 દિવસથી લઈને 10 વર્ષ સુધીની મુદત માટે એકસાથે નાણાં જમા કરાવી શકો છો.
- વ્યાજ દર: સામાન્ય બચત ખાતા કરતા એફડીમાં વધુ વ્યાજ મળે છે. વરિષ્ઠ નાગરિકો (Senior Citizens) માટે બેંકો સામાન્ય ગ્રાહકો કરતાં 0.50% વધુ વ્યાજ આપે છે.
- વ્યાજ મેળવવાની પદ્ધતિ: વ્યાજની ચૂકવણી માસિક, ત્રિમાસિક કે વાર્ષિક ધોરણે થઈ શકે છે અથવા મુદત પૂરી થտે એકસાથે (Cumulative FD) મળી શકે છે.
રિકરિંગ ડિપોઝિટ (RD) શું છે?
રિકરિંગ ડિપોઝિટ એ એવા લોકો માટે છે જેઓ એકસાથે મોટી રકમ રોકવાને બદલે દર મહિને થોડી-થોડી બચત કરવા માંગે છે.
- રોકાણની રીત: દર મહિને એક નિશ્ચિત તારીખે ચોક્કસ રકમ (દા.ત., દર મહિને ૫,૦૦૦ રૂપિયા) તમારા ખાતામાંથી કપાતી રહે છે. સામાન્ય રીતે આ મુદત 6 મહિનાથી 10 વર્ષ સુધીની હોય છે.
- કોના માટે ઉત્તમ: નોકરી કરતા યુવાનો કે જેઓ દર મહિનાના પગારમાંથી નાની બચત કરવા ઈચ્છે છે તેમના માટે આરડી શ્રેષ્ઠ છે.
- વ્યાજ ગણતરી: આરડીમાં પણ એફડી જેટલું જ વ્યાજ દર મળે છે, પરંતુ તેની વ્યાજ ગણતરી દર મહિને જમા થતી રકમ પર ચક્રવૃદ્ધિ (Compound Interest) વ્યાજ પ્રમાણે થાય છે.
સરકાર શું ગેરંટી આપે છે? (સુરક્ષા)
રોકાણકારોના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન સુરક્ષાનો હોય છે. RBI ની ગાઈડલાઈન મુજબ, ભારતની કોઈપણ શેડ્યૂલ બેંક (કોમર્શિયલ કે કોઓપરેટિવ) માં રહેલી તમારી FD અને RD બંને પર DICGC (Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation) ની વીમા સુરક્ષા મળે છે.
આનો અર્થ એ થાય કે જો બેંક નાદાર પણ થઈ જાય, તો પણ પ્રતિ બેંક દીઠ ₹૫ લાખ સુધીની રકમ (મૂળધન + વ્યાજ) સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને સરકારી ગેરંટી સાથે પાછી મળે છે.
ફાયદા (Benefits)
- નિશ્ચિત રિટર્ન: માર્કેટ ગમે તેટલું નીચે જાય, તમને મળનારું વ્યાજ પહેલેથી જ નક્કી હોય છે.
- લોનની સગવડ: જરૂર પડે તો તમે FD કે RD પર 90% સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ કે લોન મેળવી શકો છો, જેનાથી તમારી બચત પણ સચવાઈ જાય છે અને કામ પણ થઈ જાય છે.
- ટેક્સ સેવિંગ FD: 5 વર્ષની ટાયર-ટેક્સ સેવિંગ એફડી પર Income Tax Act ની કલમ 80C હેઠળ ₹૧.૫ લાખ સુધીની કર છૂટ મળે છે. (નોંધ: સામાન્ય આરડી પર આ ટેક્સ છૂટ મળતી નથી).
ગેરફાયદા (Disadvantages / Limitations)
- મહત્વનો ગેરફાયદો (Inflation Risk): એફડી અને આરડી પર મળતું રિટર્ન ફુગાવા (મોંઘવારી દર) કરતા ઓછું હોઈ શકે છે, જેથી લાંબા ગાળે નાણાંની ખરીદશક્તિ ઘટે છે.
- ટેક્સ લાગુ પડે છે: મળતું વ્યાજ જો નાણાકીય વર્ષમાં ચોક્કસ મર્યાદા (સામાન્ય નાગરિકો માટે ₹૪૦,૦૦૦ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે ₹૫૦,૦૦૦) કરતાં વધી જાય, તો બેંક TDS કાપે છે અને આ વ્યાજ તમારી કરપાત્ર આવકમાં જોડાય છે.
- પ્રી-મેચ્યોર પેનલ્ટી: જો મુદત પૂરી થતા પહેલાં પૈસા પાછા ઉપાડવા પડે, તો બેંક થોડો દંડ (Penal charges) વસૂલે છે અને વ્યાજ દર પણ થોડો ઘટી જાય છે.
નવા રોકાણકારોએ શું ધ્યાનમાં લેવું?
જો તમારી પાસે એકસાથે બચત પડી છે અને તેને સુરક્ષિત રાખવી છે, તો FD પસંદ કરો. જો તમારી દર મહિને બચત કરવાની આદત છે અને શિસ્તબદ્ધ રીતે ભંડોળ ઊભું કરવું છે, તો RD શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. સુરક્ષા અને સરળતાની દ્રષ્ટિએ આ બંને સાધનો નાણાકીય દુનિયામાં પગ મૂકવા માટે સૌથી ઉત્તમ પગથિયું છે.
