ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા ડોલર સામે રૂપિયાને ગગડતો અટકાવવા માટે લેવાયેલા પગલાંની હવે સિસ્ટમ પર ગંભીર આડઅસર દેખાવા લાગી છે. એમ્બિટ કેપિટલના રિપોર્ટ અનુસાર, વિદેશી એનઆરઆઈ થાપણો (FCNR(B)) આકર્ષવા માટે શરૂ કરાયેલી યોજના હેઠળ દેશમાં આશરે 127 અબજ ડોલર (કુલ 136 અબજ ડોલર) જેટલું જંગી ભંડોળ ઠલવાયું છે.
મહત્વનું છે કે, આ સ્કિમને કારણે રૂપિયો તત્કાલ તૂટતો બચી ગયો છે, પરંતુ તેના બદલામાં સ્થાનિક બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આશરે ₹10 લાખ કરોડથી વધુની વધારાની રોકડ (સરપ્લસ લિક્વિડિટી) જમા થઈ ગઈ છે. સામાન્ય જનતા માટે આનો સીધો મતલબ એ છે કે સિસ્ટમમાં નાણાંનો આ અતિરેક આવનારા દિવસોમાં મોંઘવારીને ફરી ભડકાવી શકે છે.
રૂપિયો કેમ દબાણમાં હતો?
છેલ્લા બે વર્ષમાં ભારતમાં સીધા વિદેશી રોકાણ (FDI)માં મોટો ઘટાડો થયો હતો. પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે રૂપિયો ઝડપથી ઘસાઈ રહ્યો હતો. પરિસ્થિતિ કાબૂમાં લેવા માટે RBIએ વર્ષ 2013 જેવો જ રસ્તો અપનાવ્યો અને વિદેશી ચલણની થાપણો ખેંચવા ખાસ છૂટછાટો આપી. આ પગલાથી રૂપિયો 96 થી 97 પ્રતિ ડોલરની આસપાસ સ્થિર જરૂર થયો, પણ આ સ્થિરતા ઘણી ઊંચી કિંમતે આવી છે.
સામાન્ય માણસ અને અર્થતંત્ર પર શું અસર પડશે?
- મોંઘવારી વધવાનો ભય: RBIના નિયમ મુજબ જો સિસ્ટમમાં રોકડ થાપણોના 1.5% કરતાં વધી જાય, તો ભાવવધારો થવાનું જોખમ સર્જાય છે. રિપોર્ટ પ્રમાણે નાણાકીય વર્ષ 2027ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં મોંઘવારી વધીને 5.9% સુધી પહોંચી શકે છે.
- લોનમાં વધારો નહીં: આ યોજના હેઠળ આવેલી થાપણોમાંથી લગભગ 83% હિસ્સો માત્ર ટોચની 10 બેંકો (ખાસ કરીને એચડીએફસી, આઈસીઆઈસીઆઈ અને વિદેશી બેંકો) પાસે ગયો છે. બેંકો આ નાણાં ઉદ્યોગો કે સામાન્ય ગ્રાહકોને ધિરાણ આપવાને બદલે સરકારી બોન્ડ્સમાં રોકી રહી છે, જેથી બજારમાં નવી લોન વૃદ્ધિ અટકી છે.
- સરકારી તિજોરીને નુકસાન: ડોલરના વિનિમયનો તમામ ખર્ચ RBI પોતે ઉઠાવી રહી છે. આ જંગી ખર્ચ અને ફોરવર્ડ બુકના નુકસાનને કારણે RBI દ્વારા સરકારને ચૂકવાતા ડિવિડન્ડમાં ₹37,000 થી ₹40,000 કરોડનો મોટો કાપ આવી શકે છે, જેની અસર સરકારી યોજનાઓ પર પડી શકે છે.
આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે રૂપિયો ટૂંકા ગાળા માટે ઉગારી લેવાયો છે, પરંતુ જો વિદેશી રોકાણ (FDI) કુદરતી રીતે નહીં વધે, તો મધ્યમ ગાળે (2028-2030) રૂપિયામાં વાર્ષિક 4% થી 4.5% નો વધુ ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
