ડિજિટલ પેમેન્ટની દુનિયામાં દરરોજ કરોડો-અબજો રૂપિયાની લેવડદેવડ કરાવનાર UPI ને લઈને એક મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. યુપીઆઈ સ્ટીયરિંગ કમિટીની બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણય મુજબ, હવે ચોક્કસ મર્યાદાથી વધુના ડિજિટલ વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
આ ફેરફાર સામાન્ય ગ્રાહકોને કેવી રીતે અસર કરશે અને વેપારીઓ તથા બેન્કિંગ ઇકોસિસ્ટમને તેનાથી શું ફાયદો થશે, ચાલો વિગતવાર સમજીએ.
મુખ્ય બાબતો: MDR કેટલો અને ક્યારે લાગુ થશે?
- ₹૨,૦૦૦ સુધી સંપૂર્ણ મફત: કેન્દ્ર સરકારના નોટિફિકેશન મુજબ, ₹૨,૦૦૦ સુધીના UPI વ્યવહારો અથવા RuPay ડેબિટ કાર્ડ દ્વારા થતી ચૂકવણીઓ પર ગ્રાહકો કે વેપારીઓ પાસેથી કોઈ જ ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે નહીં. આ વ્યવહારો સંપૂર્ણપણે ફ્રી રહેશે.
- ₹૨,૦૦૦ થી વધુના વ્યવહારો પર ચાર્જ: જો કોઈ વ્યવહાર ₹૨,૦૦૦ થી વધુનો હશે, તો તેના પર ૦.૪ ટકા (૪૦ બેસિસ પોઈન્ટ – bps) નો MDR લાગુ થશે.
- મહત્તમ મર્યાદા (Cap): આ ચાર્જ માટે વ્યવહાર દીઠ મહત્તમ ₹૩૦૦ ની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યવહાર ₹૭૫,000 નો થાય છે, તો તેના પર પૂરા ₹૩૦૦ MDR લાગશે. જો રકમ ₹૭૫,000 થી વધુ પણ હોય, તો પણ ચાર્જ ફક્ત ₹૩૦૦ જ રહેશે, તેનાથી વધુ નહીં.
- ગણતરી કેવી રીતે થશે? ૦.૪ ટકાના આ દર પ્રમાણે જો વાત કરીએ, તો દરેક ₹૨,૦૦૦ ના ખર્ચ પર અંદાજે ₹૮ ચાર્જ ગણવામાં આવશે.
કઈ સેવાઓ માટે વિશેષ છૂટ આપવામાં આવી છે?
ગ્રાહકો પર વધારાનો બોજ ન પડે તે માટે નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં ખાસ છૂટ આપવામાં આવી છે. ટેલિકોમ, રેલવે, ઇંધણ (પેટ્રોલ-ડિઝલ) અને વીમા (ઇન્શ્યોરન્સ) જેવી આવશ્યક સેવાઓ માટે MDR દર ફ્લેટ માત્ર ₹૫ પ્રતિ વ્યવહાર જ નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે.
MDR એટલે શું અને આ આવકનું વિભાજન કેવી રીતે થાય છે?
MDR એ એક પ્રકારનું કમિશન છે જે વેપારીઓ (Merchants) દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરવા બદલ બેન્કોને ચૂકવવામાં આવે છે. અંદાજે ૪૦ bps ના આ MDR દરથી સમગ્ર ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમમાં વાર્ષિક ₹૧૬,૦૦૦ કરોડ સુધીની આવક પેદા થઈ શકે છે.
આ આવક અલગ-અલગ ભાગીદારોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- ખાતું આપનાર બેન્કો (Account Issuing Banks)
- નાણાં મેળવનાર બેન્કો (Beneficiary Banks)
- ગ્રાહક તરફી પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર (PSP) બેન્કો
- મર્ચન્ટ એક્વાયરિંગ પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ અને NPCI
આ પ્રક્રિયામાં NPCI ને સ્વિચિંગ ફી પેટે પ્રતિ વ્યવહાર આશરે ૦.૦૨ bps જેટલી નિશ્ચિત ફી મળે છે.
PSP બેન્કો અને યુપીઆઈ એપ્સની ભૂમિકા
PhonePe, Google Pay અને Paytm જેવી લોકપ્રિય UPI એપ્સ નેટવર્ક સાથે જોડાવા માટે બેન્કોની મદદ લે છે, જેને PSP બેન્કો કહેવામાં આવે છે. UPI ની સફળતામાં આ બેન્કોની મુખ્ય ભૂમિકા હોવાથી, કાર્ડ ઇકોસિસ્ટમની સરખામણીમાં તેમને MDR નો મોટો હિસ્સો મળવાની શક્યતા છે. હાલમાં Yes Bank, Axis Bank, ICICI Bank, HDFC Bank અને SBI આ ઇકોસિસ્ટમની સૌથી મોટી PSP બેન્કો છે.
